Prezydent, Trybunał i polityczna gra pozorów. Kiedy głowa państwa przestaje być arbitrem, a staje się graczem

Spór wokół Trybunału Konstytucyjnego od miesięcy elektryzuje opinię publiczną, ale prawdziwie niebezpieczny sygnał płynie z zupełnie innego miejsca: z pytania, czy Prezydent RP zaangażował się po jednej ze stron tego konfliktu. Dla przedsiębiorcy, dla obywatela, dla każdego, kto szuka w prawie przewidywalności, to pytanie ma wymiar fundamentalny. Bo jeśli głowa państwa — strażnik Konstytucji — staje się stroną sporu o sąd konstytucyjny, to nie mamy do czynienia z kryzysem politycznym. Mamy do czynienia z kryzysem zaufania do całego porządku prawnego. A ten kryzys kosztuje realne pieniądze i realne bezpieczeństwo obrotu.

## Konstytucyjny fundament, który pęka

Zacznijmy od litery prawa, bo bez niej cała dyskusja zamienia się w plemienną awanturę. Art. 126 ust. 1 Konstytucji stanowi, że Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem państwa i gwarantem ciągłości władzy państwowej. Ustęp 2 dodaje: „Prezydent czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium”. To nie jest ozdobnik. To norma ustrojowa, z której wynikają konkretne obowiązki — w tym obowiązek powstrzymania się od działań, które podważałyby autorytet organu konstytucyjnego, jakim jest Trybunał Konstytucyjny.

Do tego dochodzi art. 10 Konstytucji — zasada podziału władz — oraz art. 173, zgodnie z którym sądy są odrębną władzą. Trybunał Konstytucyjny, choć ustrojowo sytuowany poza trójpodziałem w klasycznym rozumieniu, jest organem władzy sądowniczej w szerokim sensie. Kiedy Prezydent publicznie opowiada się po jednej stronie sporu o jego skład, legitymację sędziów czy tryb orzekania, wkracza na teren, który Konstytucja rezerwuje dla bezstronnego arbitra — nie dla gracza.

## Praktyka, która przeczy teorii

Nie trzeba sięgać daleko, by zobaczyć, jak teoria rozjeżdża się z praktyką. Wystarczy przypomnieć spory wokół obsady stanowisk sędziowskich w TK, kontrowersje dotyczące tzw. sędziów dublerów oraz odmienne stanowiska doktryny co do skuteczności wyroków wydawanych w składach budzących wątpliwości. Problem nie polega na tym, że ktoś ma pogląd — problem polega na tym, że Prezydent, zamiast być gwarantem rozstrzygania tych wątpliwości w trybie konstytucyjnym, staje się ich uczestnikiem.

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w sprawach ustrojowych — choćby dotyczących hierarchii aktów prawnych czy kompetencji organów — wielokrotnie podkreślało, że organy państwa mają obowiązek współdziałania (zasada lojalności ustrojowej). Zasada ta ma charakter dwustronny: oznacza zarówno obowiązek niewtrącania się w kompetencje innych organów, jak i obowiązek powstrzymania się od działań, które paraliżują ich funkcjonowanie. Prezydent, który publicznie legitymizuje jedną ze stron sporu o TK, działa wbrew tej zasadzie — nawet jeśli formalnie nie narusza żadnego konkretnego przepisu.

## Co to oznacza dla przedsiębiorcy i klienta

I tu przechodzimy do sedna, bo czytelnicy tego bloga nie szukają rozważań ustrojowych dla samej przyjemności. Szukają odpowiedzi na pytanie: czy mogę bezpiecznie prowadzić biznes w państwie, w którym najwyższy organ konstytucyjny jest przedmiotem politycznego sporu, a głowa państwa nie jest już bezstronnym arbitrem?

Odpowiedź jest niewygodna. Po pierwsze, wzrasta ryzyko regulacyjne. Jeśli wyroki TK są kwestionowane co do swojej skuteczności, to każda norma, której konstytucyjność została potwierdzona lub zakwestionowana, staje się potencjalnie niestabilna. Przedsiębiorca planujący inwestycję w oparciu o przepis, którego konstytucyjność budzi wątpliwości, musi liczyć się z tym, że za kilka lat okaże się on nieważny — a skutki finansowe poniesie on, nie państwo.

Po drugie, rośnie ryzyko sporów sądowych. Pełnomocnicy procesowi coraz częściej podnoszą zarzuty dotyczące składu sądu, obsady TK czy skuteczności wyroków. To wydłuża postępowania, generuje koszty i — co gorsza — podważa autorytet orzeczeń. Klient, który wygrał sprawę przed sądem powszechnym, musi się liczyć z tym, że przeciwnik zakwestionuje wyrok, powołując się na ustrojowe wątpliwości. To nie teoria — to codzienność polskich sal sądowych.

Po trzecie wreszcie, spada zaufanie inwestorów zagranicznych. A zaufanie do wymiaru sprawiedliwości jest jednym z filarów oceny ryzyka kraju. Jeśli Prezydent — gwarant ciągłości władzy — angażuje się po jednej stronie sporu o sąd konstytucyjny, inwestor czyta to jednoznacznie: reguły gry są zmienne, a arbitra nie ma.

## Konkluzja: arbiter, który przestał nim być

Nie twierdzę, że Prezydent nie ma prawa do własnych poglądów na ustrój sądownictwa. Ma — jak każdy obywatel. Ale rola ustrojowa głowy państwa nakłada na nią szczególne ograniczenia. Art. 126 Konstytucji nie daje Prezydentowi przywileju bycia stroną sporu — daje mu obowiązek bycia jego rozstrzygającym. Kiedy ten obowiązek jest zaniedbany, płacą wszyscy: przedsiębiorcy, obywatele, cały obrót prawny.

Rekomendacja praktyczna jest prosta, choć niewygodna: w obecnej sytuacji każde postępowanie sądowe i każda decyzja biznesowa powinna być poprzedzona analizą ryzyka ustrojowego. Nie wystarczy już sprawdzić przepisów — trzeba sprawdzić, czy przepis, na którym się opieramy, nie jest przypadkiem przedmiotem konstytucyjnego sporu, którego finał jest nieprzewidywalny. To kosztuje. Ale nieporównywalnie mniej niż inwestycja w przepis, który za trzy lata okaże się martwy.

Państwo prawa nie upada w jednej chwili. Upada wtedy, gdy ci, którzy mieli go strzec, zaczynają grać w tę samą grę co wszyscy inni.

Powyższy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.